Bursa şehri Osmanlı Konaklarında Çatı Yapımı ve teknik yapısı

Taşıyıcı Sistem ve Temel Elemanlar

Osmanlı konak mimarisinde çatı, birbirine geçmeli ahşap elemanlardan oluşan bütüncül bir strüktür sistemiydi. Bu sistemde alt kısımda döşeme kirişi üzerine oturan damlalık aşığı, orta bölümde dikmelerin taşıdığı ara aşık ve tepe noktasında yer alan mahya aşığı, çatının ana taşıyıcı omurgasını oluşturuyordu. Bu aşıklar üzerine yerleştirilen mertekler, çatı taşıyıcı sisteminin son katmanını meydana getiriyor, mertek üzerine önce kaplama tahtaları çakılıyor, ardından örtü malzemesi döşeniyordu.

Kastamonu'daki 26 tarihi konak üzerinde yapılan bir incelemeye göre, bu yapıların çatılarında iki, üç ve dört yüzeyli kırma, haçvari sekiz yüzeyli kırma ve fenerli kırma tipler görülmekte, tamamı oturtma çatı sistemine göre tasarlanmış olup aşık, mertek, payanda, göğüsleme ve dikme gibi elemanlarda düz ve lambalı birleştirme teknikleri kullanılmıştır. Çıkma, saçak süslemeleri ve cihannüma gibi unsurlar da bu geleneksel sistemin karakteristik detayları arasındaydı.

Kesit Ölçüleri

• Aşıklar: Kesitleri genellikle 10x14, 12x16, 14x18 cm gibi olup, yaklaşık 200-250 cm aralıklarla yerleştiriliyordu. Restorasyon kaynaklarında ise mahyadan oluklara uzanan ve örtüden gelen yükleri aşıklara ileten elemanların çoğunlukla 3/10, 4/10, 5/10, 5/12 cm kesitli olduğu belirtilmektedir.
• Payandalar: Dikmelerden aşıkların altına vurulan, genellikle 45 derece eğimli bu destekler, dikmeler arası açıklığı azaltıp çatının yatay hareketlerini önleme işlevi görüyor; kesitleri 8x8, 8x10, 5x10, 6x12 cm civarında oluyordu.
• Göğüsleme ve gergiler: Asma çatı sistemlerinde dikmelerden aldığı yükleri bırakma kirişindeki düğüm noktalarına ileten eğimli çubukların kesitleri 8x14, 10x18 cm gibi değerlerdeydi.

Kullanılan Ahşap Türleri

Yapı iskeletinde büyük çoğunlukla iğne yapraklı (kozalaklı) ağaçlar tercih edilmiştir; kereste olarak inşaatçılıkta kullanılan bu ahşaplar genel olarak çam ve köknar gruplarına ayrılır ve yumuşak, işlenebilir yapılarıyla öne çıkar. Bölgesel kaynaklara göre çatı karkasında en yaygın kullanılan türler kızılçam, karaçam ve ladin idi. Yerli çam türlerinin yağlı yapısı uzun ömürlü olmalarını sağlıyor, yumuşak damarlı yapıları kolay işlenip vidalanabilmelerine imkân tanıyordu.

Sert ve zorlayıcı bağlantı noktalarında, özellikle karkas birleşimlerinde ise meşe tercih ediliyordu: Kayıngiller familyasından bu ağacın birim ağırlığı ortalama 860 kg/m³ olup, sert ağaç sınıfından olan meşe kereste ahşap yapı karkaslarında yaygın biçimde kullanılıyordu.

Birleşim Teknikleri

Bursa çatı sistemleri, Osmanlı ahşap işçiliğinde çivi kullanımı sınırlı tutulur, elemanlar birbirine geçme (kündekari türü) yöntemlerle bağlanırdı. Bu teknikte ahşap parçalar oluklu kirişler halinde iç içe geçirilir, yapıştırıcı veya çivi kullanılmadan birleştirilir; ağaç kuruyup ufalanmasın diye satıh altına ayrıca bir ahşap iskelet de yerleştirilirdi. Kastamonu konaklarındaki incelemede de bu geleneğin izleri görülür: aşık, mertek, dikme gibi elemanlar arasında hem düz hem lambalı birleştirme türleri tespit edilmiştir.

Küçük Ayasofya bölgesindeki ahşap konut yapılarına dair bir çalışma, sistemin işleyişini şöyle özetler: Ahşap karkas sistemde taşıyıcılar arasında dolgu malzemesi kullanılmamış; bağlama, bırakma kirişi, orta çatı dikmesi (makas), gergi ve payandalar sistemi oluşturan temel elemanlar olmuş, aşıklar bağlama üzerinde yaklaşık 1,50-2,00 metre aralıklarla düzenlenmiş, mahya kirişi doğrudan çatı dikmesi üzerine oturtulmuştur.

Örtü Altı Koruma ve Su Tahliyesi

Ahşap iskeletin nem ve yağmurdan korunması, örtü malzemesinin doğru uygulanmasına bağlıydı. Bitişik nizamdaki yapılarda yangın duvarları kenarlarında ve baca çevrelerinde, ayrık nizamdaki kırma çatıların gerekli görülen bölgelerinde ise çinko kaplama yapıldıktan sonra kiremit örtüsü yerleştiriliyordu. Toplanan yağmur suları bazı yapılarda serbest bırakılırken, özellikle şehir içindeki evlerde çinko derelerde toplanıp çinko yağmur iniş borularıyla aşağı indiriliyordu.